• सिके पराजुली 

गैर आवासीय नेपालीको मूल माग कुनै असाधारण विशेषाधिकार, राज्यबाट आर्थिक सहायता वा राजनीतिक शक्ति होइन। हाम्रो माग केवल वंशजको नागरिकताको निरन्तरता हो।

नेपालमा जन्मेका, हुर्केका, पढेका र आफ्नो परिवार, समाज, भाषा तथा संस्कृतिसँग गहिरो सम्बन्ध भएका नेपालीले परिस्थितिवश विदेशको नागरिकता लिँदा पनि जन्मभूमीसँगको कानुनी, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्बन्ध कायम रहोस् भन्ने अपेक्षा स्वाभाविक हो। विदेशी नागरिकता ग्रहण गर्दैमा व्यक्तिको नेपालीपन, जन्मभूमि प्रतिको माया, पारिवारिक जिम्मेवारी र ऐतिहासिक सम्बन्ध समाप्त हुँदैन।

विदेश पुगेको नेपालीको पहिलो पुस्ताले नेपालसँगको सम्बन्ध तोड्न चाहँदैन। बरु उसले आफ्ना छोराछोरी, नातिनातिना र भावी पुस्तालाई समेत नेपालसँग जोडेर राख्न चाहन्छ। नेपाल उसको जन्मभूमी हो। उसको भाषा, संस्कृति, गाउँघर, परिवार, बाल्यकाल, दुःख–सुख, संस्कार र जीवनका अनेकौँ स्मृतिहरू नेपालमै गाँसिएका छन्।

त्यसैले पहिलो पुस्ताको माग स्पष्ट छ- विदेशमा स्थायी कानुनी हैसियत वा नागरिकता प्राप्त गरेपनि नेपालसँगको वंशजगत सम्बन्ध नटुटोस्। उसले नेपालमा सम्मानपूर्वक आउन, बस्न, परिवारको सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्न, गैरकृषि सम्पत्ति राख्न, व्यवसाय गर्न, लगानी गर्न, सामाजिक सेवामा योगदान दिन तथा आफ्ना सन्ततिलाई नेपालसँग जोड्न पाओस्।

दोस्रो र तेस्रो पुस्तासँग सम्बन्ध जोगाउने आधार

पहिलो पुस्तासँगको सम्बन्ध कमजोर भयो भने नेपालसँगको नाता क्रमशः दोस्रो र तेस्रो पुस्तासम्म पुग्दा झन् कमजोर बन्दै जान्छ। विदेशमा जन्मिएका र हुर्किएका बालबालिकाको शिक्षा, पेशा, सामाजिक जीवन, साथीभाइ, नागरिक सेवा, भविष्यका अवसर र पारिवारिक जिम्मेवारी उनीहरू बसेकै देशसँग जोडिएका हुन्छन्।

नेपालसँग कानुनी सम्बन्ध, पारिवारिक पहिचान, सम्पत्ति, लगानीको अवसर वा व्यवहारिक पहुँच नै रहेन भने उनीहरूलाई नेपाल आउन र जोडिन प्रेरित गर्ने आधार कमजोर हुन्छ। त्यसपछि नेपाल उनीहरूका लागि पुर्खाको सम्झना, कहिलेकाहीँ घुम्न आउने ठाउँ वा पारिवारिक कथामा सीमित हुन सक्छ।

पहिलो पुस्ताले नागरिकताको निरन्तरता वा सम्मानजनक कानुनी सम्बन्ध नपाएमा भोलिका पुस्तालाई “नेपाल आउनुहोस्” भनेर केवल औपचारिक स्वागतले आकर्षित गर्न सकिँदैन। उनीहरू जहाँ जन्मेका, सुरक्षित भएका र अवसर पाएका छन्, त्यहीँ उनीहरूको जीवन स्थापित हुन्छ। नेपालले उनीहरूसँग कानुनी, आर्थिक र भावनात्मक सम्बन्ध जोगाउन सकेन भने नेपालतर्फ उनीहरूको दीर्घकालीन आकर्षण घट्दै जान्छ।

राष्ट्रिय सम्बन्ध केवल भावनात्मक भाषणबाट टिक्दैन। नागरिकता, कानुनी सम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध, सम्पत्ति अधिकार, लगानीको अवसर, भाषा, संस्कृति र व्यवहारिक पहुँचले राष्ट्रिय सम्बन्धलाई दीर्घकालसम्म बलियो बनाउँछ। आजको पहिलो पुस्तालाई नेपालसँग जोड्ने नीति बनाइयो भने उसले आफ्ना सन्ततिलाई नेपाली भाषा सिकाउनेछ, नेपालको इतिहास सुनाउनेछ, गाउँघर देखाउनेछ, परिवारसँग जोड्नेछ र नेपालमा लगानी वा भविष्यको सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्नेछ। पहिलो पुस्ता नै भावी पुस्तालाई नेपालसँग जोड्ने सबैभन्दा बलियो पुल हो।

गैरआवासीय नेपाली बोझ होइनन्, विकासका साझेदार हुन्

नेपालमा फर्कन वा नेपालसँग सक्रिय सम्बन्ध कायम राख्न चाहने गैरआवासीय नेपालीको पहिलो पुस्ता राज्यका लागि बोझ होइन। उनीहरू नेपालको आर्थिक उद्धार, उत्पादन वृद्धि र विकासका सम्भावित साझेदार हुन्। विदेशमा जीवनभर परिश्रम गरेर बचत गरेका, व्यावसायिक अनुभव हासिल गरेका र अवकाशपछिको जीवनमा नेपालसँग जोडिन चाहने नेपालीहरू राज्यको सुविधा लिएर बोझ बन्न खोजिरहेका छैनन्।

उनीहरू आफ्नो कमाइ, अनुभव, पेन्सन, सामाजिक सुरक्षा, स्वास्थ्य बीमा, सीप र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क नेपालमा ल्याएर उपयोग गर्न चाहन्छन्।
उनीहरू नेपाल आउँदा खाली हात आउँदैनन्। उनीहरूसँग मेहनतबाट कमाएको बचत, अवकाश कोष, पेन्सन, व्यावसायिक ज्ञान, व्यवस्थापन अनुभव र विश्वव्यापी सम्पर्क हुन्छ। उनीहरूले नेपालमा घर निर्माण गर्छन्, स्थानीय श्रमिकलाई रोजगारी दिन्छन्, सामग्री खरिद गर्छन्, होटल, पर्यटन, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि तथा साना उद्योगमा लगानी गर्छन्।

पहिलो पुस्ताको सम्भावित आर्थिक योगदानका क्षेत्र र नेपाललाई हुने प्रत्यक्ष लाभ

घर निर्माण र बसोबास निर्माण श्रमिक, सामग्री आपूर्ति, स्थानीय बजार र सेवाक्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि बढ्छ। अवकाशपछिको खर्च विदेशबाट आर्जित पेन्सन वा बचत नेपालमा खर्च हुँदा स्थानीय व्यापार, सेवा र उपभोग बढ्छ। व्यवसाय र लगानी होटल, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा र उद्योगमा पूँजी तथा रोजगारी सिर्जना हुन्छ। कर योगदान घरजग्गा, व्यवसाय, आय, सेवा र उपभोगमार्फत राज्य तथा स्थानीय तहको राजस्व बढ्छ। सीप र प्रविधि विदेशमा सिकेको व्यवस्थापन, प्रविधि, गुणस्तर र सेवा प्रणाली नेपालमा हस्तान्तरण हुन्छ।

विश्वव्यापी सञ्जाल विदेशी बजार, साझेदार, प्रविधि, पर्यटक र लगानीकर्ता नेपालसँग जोडिन्छन्। सामाजिक योगदान विद्यालय, स्वास्थ्य, विपद् सहयोग, छात्रवृत्ति र स्थानीय विकासमा प्रत्यक्ष सहयोग पुग्छ। नेपालमा फर्कने वा नेपालसँग पुनः सक्रिय रूपमा जोडिन चाहने पहिलो पुस्ता दीर्घकालीन उपभोक्ता, करदाता, लगानीकर्ता, रोजगारी सिर्जनाकर्ता र विकास साझेदार हुन्। उनीहरूले राहत खोजिरहेका छैनन्। उनीहरूले कानुनी सम्मान, सम्पत्तिको सुरक्षा, लगानीको भरोसा र सरल प्रशासनिक सेवा खोजिरहेका छन्।

नेपालले यस वर्गलाई सही रूपमा बुझ्न सकेमा विदेशमा आर्जित पूँजी, सीप, प्रविधि र अनुभवलाई उत्पादन, सेवा, पूर्वाधार र स्थानीय अर्थतन्त्रमा ल्याउनसक्छ। यसबाट वैदेशिक ऋण र अनुदानमा निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्छ साथै नेपालको स्वदेशी आर्थिक आधार बलियो बन्छ।

भावी पुस्तासँग नेपाललाई जोड्ने राष्ट्रिय रणनीति

वंशजको नागरिकताको निरन्तरता केवल वर्तमान पुस्ताको भावनात्मक विषय मात्र होइन। यो भावी पुस्तासँग नेपालको सम्बन्ध कायम राख्ने दीर्घकालीन राष्ट्रिय रणनीति हो। आज विदेशमा रहेका नेपालीका छोराछोरी, नातिनातिना र भावी सन्तान विश्वका विभिन्न देशमा विज्ञान, प्रविधि, वित्त, स्वास्थ्य, कानुन, व्यापार, शिक्षा, अनुसन्धान र सार्वजनिक सेवामा अगाडि बढ्नेछन्। नेपालले उनीहरूसँगको सम्बन्ध जोगाउन सक्यो भने विश्वव्यापी नेपाली शक्ति नेपालको अमूल्य सम्पत्ति बन्न सक्छ।

तर, कानुनी पहिचानको ढोका बन्द गर्दै जाने हो भने नेपालले आफ्नै वंशजलाई पुस्तौँसम्मका लागि गुमाउने जोखिम हुन्छ। नेपालमा जन्मेको पहिलो पुस्ता अझै नेपाल फर्कन, लगानी गर्न र योगदान दिन तयार छ। तर यही पुस्तालाई कानुनी तथा प्रशासनिक रूपमा पर धकेलियो भने भावी पुस्तालाई नेपालसँग जोड्ने प्राकृतिक पुल कमजोर हुनेछ।

नेपालले सीमावर्ती क्षेत्रबाट विभिन्न समयमा नागरिकतासम्बन्धी विवाद र चुनौती सामना गर्दै आएको सन्दर्भमा आफ्नै वंशज नेपालीलाई उपेक्षा गर्नु झन् गम्भीर प्रश्न हो। विदेशी नागरिकता लिएका नेपाली मूलका व्यक्तिलाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित संवेदनशील विषयमा उचित संवैधानिक सीमा निर्धारण गर्न सकिन्छ। तर आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, पारिवारिक र सम्मानजनक कानुनी सम्बन्धबाट पूर्णतः वञ्चित गर्नु नेपालको दीर्घकालीन हितमा हुँदैन।

नेपाल सरकारसमक्ष स्पष्ट आह्वान

नेपाल सरकार, संघीय संसद्, राजनीतिक दल, नीति-निर्माता र सम्बन्धित सरकारी निकायहरुले निम्न बिषयमा गम्भिरतापुर्बक निर्णय गर्नु आबश्यक छ। जस अनुसार,
–  विदेशी नागरिकता लिएका नेपाली मूलका व्यक्तिका लागि वंशजको नागरिकताको निरन्तरता सुनिश्चित गर्ने कानुनी व्यवस्था गरियोस्।
–  राजनीतिक अधिकार तथा राष्ट्रिय सुरक्षासँग सम्बन्धित संवेदनशील अधिकारमा संविधानअनुसार आवश्यक र स्पष्ट सीमा निर्धारण गरियोस्।
– आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, पारिवारिक, सम्पत्ति, उत्तराधिकार, बसोबास, व्यवसाय र लगानीसम्बन्धी अधिकार स्पष्ट, सुरक्षित र        व्यवहारमा कार्यान्वयनयोग्य बनाइयोस्।
–  गैरआवासीय नेपालीको पहिलो पुस्तालाई नेपालको विकास साझेदारका रूपमा स्वीकार गरी उनीहरूको पूँजी, पेन्सन, अनुभव, सीप र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल नेपालमा भित्र्याउन सहज वातावरण बनाइयोस्।
–  गैरआवासीय नेपाली नागरिकता वा वंशज नागरिकताको प्रमाणपत्रलाई बैंक, मालपोत, कम्पनी रजिस्ट्रार, अध्यागमन, स्थानीय तह तथा अन्य सरकारी कार्यालयमा प्रभावकारी कानुनी मान्यता दिइयोस्।
–  विदेशमा जन्मेका दोस्रो र तेस्रो पुस्तालाई नेपाली भाषा, संस्कृति, इतिहास, पर्यटन, शिक्षा, उद्यमशीलता र लगानीसँग जोड्ने दीर्घकालीन राष्ट्रिय कार्यक्रम सञ्चालन गरियोस्।

निष्कर्ष

हाम्रो माग नेपालमाथि भार बन्ने माग होइन। यो नेपाललाई आर्थिक रूपमा सबल, विश्वव्यापी रूपमा जोडिएको र भावी पुस्तासम्म जीवित राष्ट्रिय सम्बन्ध भएको राष्ट्र बनाउने माग हो। पहिलो पुस्ता नेपालको माटोमा जन्मिएको, नेपालको संस्कारमा हुर्किएको र आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा नेपालसँग जोडेर बाँचेको पुस्ता हो। उसले जीवनभरको कमाइ नेपालमा ल्याएर घर बनाउन, खर्च गर्न, लगानी गर्न, रोजगारी सिर्जना गर्न र जन्मभूमिको विकासमा योगदान दिन चाहन्छ। उसलाई कानुनी अविश्वास र प्रशासनिक अवरोधले पर धकेल्नु नेपालको आर्थिक हितविपरीत हुन्छ।

आज पहिलो पुस्तालाई वंशजको नागरिकताको निरन्तरता र सम्मानजनक अधिकार दिइयो भने उसले भावी पुस्तालाई नेपालसँग जोडिराख्नेछ। तर आज यो पुल भत्काइयो भने भोलि दोस्रो र तेस्रो पुस्तालाई केवल आकर्षक परियोजना वा औपचारिक निमन्त्रणाले नेपालतर्फ फर्काउन सकिने छैन। नेपालले विदेशमा रहेका आफ्ना सन्तानलाई गुमाउने होइन, सम्मानका साथ जोड्ने समय यही हो। वंशज नेपालीको नागरिकताको निरन्तरता सुरक्षित गरौँ; उनीहरूको पूँजी, सीप, अनुभव र विश्वव्यापी सञ्जाललाई समृद्ध नेपालको आधार बनाऔँ।

• पोखरा -२३ कास्की (हाल-
एटलान्टा, संयुक्त राज्य अमेरिका)