मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा आकाश, ग्रह–नक्षत्र र तिनको प्रभावबारे जिज्ञासा अत्यन्त पुरानो देखिन्छ। आकाशमा देखिने ग्रहहरूको चाल, ऋतु परिवर्तन र प्राकृतिक घटनाहरूलाई बुझ्ने प्रयासकै क्रममा ज्योतिषशास्त्रको विकास भएको मानिन्छ। यसले समय गणना, पात्रो निर्माण र सांस्कृतिक परम्परामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर समयसँगै यसको व्याख्या र प्रयोग विभिन्न रूपमा विकसित हुँदै आजसम्म आइपुगेको छ—कतै ज्ञानको रूपमा, कतै विश्वासको रूपमा, र कतै व्यवसायको रूपमा।

आजको आधुनिक समाजमा ज्योतिषबारे दुई फरक दृष्टिकोण स्पष्ट देखिन्छ।  एउटा पक्ष यसलाई जीवन मार्गदर्शनको माध्यम, संस्कृतिको हिस्सा र मनोवैज्ञानिक सहारा मान्छ। अर्को पक्ष भने यसलाई वैज्ञानिक आधार नभएको विश्वास प्रणाली भनेर आलोचना गर्छ। यही द्वन्द्वको बीचमा एउटा नयाँ समस्या पनि देखिन थालेको छ—“डरको व्यापार”।

मानिसको जीवनमा अनिश्चितता सधैं रहन्छ। भविष्यको चिन्ता, रोग, बेरोजगारी, सम्बन्धको समस्या वा असफलताको डर—यी सबैले मानिसलाई कमजोर बनाउँछ। यस्तै अवस्थामा केही व्यक्तिहरूले “ग्रह बिग्रियो”, “दशा खराब छ”, “यो नगरे दुर्घटना हुन्छ” जस्ता डर पैदा गर्ने भाषा प्रयोग गर्छन्। यस्तो भाषा कहिलेकाहीँ विश्वासभन्दा बढी भयमा आधारित हुन्छ। यहीँबाट ज्योतिषको नाममा डर बेच्ने प्रवृत्ति सुरु हुन्छ।

तर यसलाई सम्पूर्ण ज्योतिषशास्त्रसँग जोडेर हेर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन। किनभने सबै ज्योतिषी वा परम्परागत परामर्श दिने व्यक्तिहरू एउटै उद्देश्यका हुँदैनन्। केहीले मानिसलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा आश्वस्त पार्ने, आत्मविश्वास जगाउने र सकारात्मक सोचतर्फ लैजाने काम पनि गर्छन्। समस्या त्यहाँ हुन्छ जहाँ ज्ञानभन्दा बढी डरलाई व्यापार बनाइन्छ।

“शुभ ग्रह भए सबै ठीक हुन्छ, अशुभ ग्रह भए सबै बिग्रिन्छ” भन्ने सोच पनि जीवनको जटिलतालाई अत्यन्तै सरल बनाउने दृष्टिकोण हो। वास्तविक जीवनमा सफलता वा असफलता कुनै एक कारणले मात्र निर्धारण हुँदैन। व्यक्तिको मेहनत, निर्णय क्षमता, वातावरण, अवसर, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक परिस्थिति सबैको संयुक्त प्रभाव हुन्छ। यदि केवल ग्रहकै कारण सबै कुरा तय हुने भए, मानवीय प्रयासको कुनै अर्थ रहने थिएन।

त्यस्तै, “केही नगरे पनि शुभ दिनमा सबै ठीक हुन्छ” भन्ने सोचले मानिसलाई निष्क्रिय बनाउने खतरा पनि हुन्छ। र “सबै कुरा बिग्रिन्छ” भन्ने डरले मानिसलाई निराश बनाउँछ। यी दुवै अतिवादी सोच व्यवहारिक जीवनका लागि उपयोगी हुँदैनन्।

आजको आवश्यकता भनेको अन्धविश्वास र अन्धा नकारात्मकता दुवैबाट बाहिर निस्कनु हो। कुनै पनि विश्वास प्रणालीलाई बुझ्दा प्रश्न गर्ने क्षमता, विवेक र तर्क आवश्यक हुन्छ। यदि कुनै परामर्शले मानिसलाई आत्मबल दिन्छ भने त्यसको सकारात्मक पक्ष छ, तर यदि त्यसले डर, निर्भरता र भ्रम बढाउँछ भने त्यसलाई पुनः मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

समाजमा “डर बेचेर व्यापार गर्ने” प्रवृत्ति केवल ज्योतिषमा सीमित छैन। स्वास्थ्य उपचारको नाममा, राजनीतिक प्रचारमा, वा विभिन्न परामर्श सेवामा पनि यस्तो देखिन्छ। त्यसैले समस्या कुनै एक क्षेत्र होइन, समस्या हो—मानिसको कमजोर मनोविज्ञानको फाइदा उठाउने प्रवृत्ति।

अन्ततः, जीवनलाई बुझ्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम विवेक हो। ग्रह–नक्षत्रलाई चाहे प्रतीकात्मक रूपमा बुझियोस् वा सांस्कृतिक रूपमा सम्मान गरियोस्, तर जीवनको निर्णय डर, भ्रम वा अन्धविश्वासले होइन, सोच, अनुभव र जिम्मेवारीले गर्नुपर्छ। यही दृष्टिकोणले मात्र व्यक्ति र समाज दुवैलाई अगाडि बढाउन सक्छ।