• गुरु केदार बराल

मार्कण्डेय ऋषि हिन्दू धर्मका अत्यन्त महान ऋषि, तपस्वी तथा भगवान शिवका परम भक्त मानिन्छन्। उहाँको जीवन कथा केवल धार्मिक आख्यान मात्र होइन, भक्ति, आत्मबल, तपस्या र मृत्यु माथिको विजयको अनुपम उदाहरण पनि हो। पुराणहरूमा उहाँलाई अष्ट चिरञ्जीवीमध्ये एक मानिएको छ।

मार्कण्डेय ऋषिका पिता ऋषि मृकण्डु र माता मरुद्वती थिए। सन्तान प्राप्तिको लागि दुवैले कठोर तपस्या गरी भगवान शिवलाई प्रसन्न पार्नुभयो। त्यसपछि भगवान शिवले वरदान दिँदै दुई विकल्प दिनुभयो— अल्पायु तर अत्यन्त तेजस्वी पुत्र, वा दीर्घायु तर साधारण पुत्र। ऋषि दम्पतीले तेजस्वी पुत्र रोज्नुभयो र त्यसपछि मार्कण्डेय ऋषिको जन्म भयो। तर उहाँको आयु केवल १६ वर्ष मात्र हुने निश्चित थियो।

सानै उमेरदेखि उहाँ अत्यन्त विद्वान, अनुशासित र शिवभक्त हुनुहुन्थ्यो। वेद, पुराण, तपस्या र ध्यानमा उहाँको गहिरो रुचि थियो। जब आफ्नो आयु छोटो रहेको कुरा थाहा भयो, उहाँ डराउनुभएन, बरु भगवान शिवको आराधनामा अझ गहिरिएर लाग्नुभयो।

१६ वर्ष पूरा हुने दिन उहाँ शिवलिङ्गलाई अँगालो हालेर महामृत्युंजय मन्त्र जप गर्दै ध्यानमा लीन हुनुहुन्थ्यो। त्यही बेला यमराज उहाँको प्राण लिन आइपुग्नुभयो। यमराजले फ्याँकेको पाश शिवलिङ्गमा समेत लागेपछि भगवान शिव क्रोधित भएर प्रकट हुनुभयो र मार्कण्डेय ऋषिलाई चिरायु तथा अमरत्वको आशीर्वाद दिनुभयो। त्यसपछि उहाँ चिरञ्जीवी ऋषिका रूपमा प्रसिद्ध हुनुभयो।

मार्कण्डेय ऋषिको जीवनले हामीलाई एउटा ठूलो शिक्षा दिन्छ— साँचो भक्ति, आत्मविश्वास र तपस्याले असम्भवलाई पनि सम्भव बनाउन सक्छ। संकट, भय र मृत्युको सामना गर्दा पनि श्रद्धा र विश्वास नछोड्ने व्यक्तिलाई अन्ततः दिव्य शक्तिको साथ प्राप्त हुन्छ।

उहाँसँग सम्बन्धित मार्कण्डेय पुराण हिन्दू धर्मका महत्वपूर्ण पुराणहरूमध्ये एक हो, जसमा देवी महात्म्य तथा शक्तिको महिमा वर्णन गरिएको छ। आज पनि मार्कण्डेय ऋषिको स्मरण दीर्घायु, आरोग्य र आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीकका रूपमा गरिन्छ।