• रोजिना घिमिरे

के केबल सपाङ्ग शरीर, सबल इन्द्रिय र समाजले तोकिदिएको तथाकथित ‘सामान्य’ को कसीमा अटाउनेहरूका लागि मात्रै बनेको हो बालपन ? के उमेरको क्षितिजमा उदाउने त्यो पहिलो बिहानी, जसलाई हामी बालापन भन्छौँ, त्यो निश्चित शारीरिक वा मानसिक बनावट भएका बालबालिकाको मात्रै एकाधिकारको क्षेत्र हो ? यस्तै गहन, गम्भीर र आत्मालाई नै उद्वेलित बनाउने प्रश्नहरूको महासागरमा पौडी खेलिरहेको छ मेरो चेतना, जब म ६२ औँ बाल दिवस २०८३ को संघारमा उभिएर अपाङ्गता भएका बालबालिकाको अस्तित्व, उनीहरूको अधिकार र उनीहरूको हनन् भइरहेको निर्दोष बालापनको चित्र कोरिरहेको छु।

बाल दिवस आउँछ, सडकका भित्ताहरूमा चिल्ला ब्यानरहरू टाँगिन्छन्, सभा-समारोहहरूमा आकर्षक र कर्णप्रिय नाराहरूको वर्षा हुन्छ, र औपचारिकताको एउटा उत्सव मनाएर वर्षभरिका लागि ती नाराहरूलाई कुनै अँध्यारो दराजमा थन्क्याइन्छ। तर नाराको त्यो भ्रामक झिलिमिलीभन्दा धेरै पर, समाजको नजर नपुगेको कुनै ओसिलो कोठामा, पूर्वाग्रहको तुवाँलोले ढाकिएको कुनै कुनामा, वा दया र सहानुभूतिपूर्ण हेराइको बोझले किचिएको कुनै गल्लीमा एउटा अपाङ्गता भएको शिशु आफ्नो निस्कलंक आँखाले संसारलाई हेरिरहेको हुन्छ। उसलाई थाहा छैन नारा के हो, उसलाई थाहा छैन दिवस के हो, उसलाई त केवल यति मात्र थाहा छ कि उसको छातीभित्र पनि उस्तै एउटा कोमल हृदय धड्किरहेको छ जसलाई अट्टहास गरेर हाँस्न मन छ, उसलाई पनि आफ्ना अपूरो वा फरक ढङ्गले चल्ने हातगोडाहरूलाई फैलाएर यो नीलो आकाशलाई अँगाल्न मन छ, र उसलाई पनि आफ्नै लयमा यो धर्तीमा आफ्नो उपस्थितिको उत्सव मनाउन मन छ।

तर, कस्तो विडम्बना, कि हाम्रो समाजले उसलाई बालपनको आनन्द लिनुअघि नै ‘अपाङ्ग’ को परिचयपत्र भिराइदिन्छ, उसको बालापनको निर्दोष खेललाई ‘उपचार र पुनर्वास’ को निरस चौघेराभित्र कैद गरिदिन्छ र उसको सुन्दर वर्तमानलाई एउटा स्थायी कारुणिक प्रश्नचिह्न बनाइदिन्छ। बालापन कुनै शारीरिक सबलताको मापदण्ड होइन, बालापन त मानवताको त्यो प्राथमिक र विशुद्ध अवस्था हो जहाँ भावनाहरू निश्छल हुन्छन्, जहाँ कल्पनाको कुनै सिमाना हुँदैन र जहाँ हरेक अनुभूति आफैँमा पूर्ण हुन्छ। जब एउटा दृष्टिविहीन बालकले स्पर्शका माध्यमबाट आफ्नी आमाको अनुहारको भूगोल छाम्छ, जब उसले हावाको स्पर्शबाट मौसमको रङ महसुस गर्छ, वा जब एउटा सुस्तश्रवण भएको बच्चाले सङ्गीतको धुनलाई कानले नभई आफ्नो छातीको धड्कनबाट कम्पनका रूपमा ग्रहण गर्छ, के त्यो बालापन होइन ?

जब एउटा शारीरिक अपाङ्गता भएको वा ह्विलचेयरमा बसेको बालकले आफ्ना सहपाठीहरू दौडिरहेको मैदानलाई टाढाबाट हेरेर आफ्नो कल्पनाको दौडमा ती सबैलाई जितेर अगाडि बढ्छ, के उसको त्यो कल्पनाशक्तिभित्रको उडान बालापनको विशुद्ध अभिव्यक्ति होइन ? समाजशास्त्र र दर्शनशास्त्रले मानव अस्तित्वका अनेकौँ व्याख्या गरेका छन्, तर माइकल ओलिभर जस्ता समाजशास्त्रीहरूले प्रतिपादन गरेको अपाङ्गताको सामाजिक दृष्टिकोण (Social Model of Disability) लाई गहिराइबाट नियाल्ने हो भने अपाङ्गता व्यक्तिभित्र हुने असक्षमता होइन, यो त समाजले निर्माण गरेका असमावेशी संरचना, भौतिक बाधा र दृष्टिकोणजन्य पर्खालहरूको संयुक्त दुष्परिणाम हो।

Rosemarie Garland-Thomson ले आफ्नो कृति ‘Extraordinary Bodies’ मा भनेझैँ समाजले ‘सामान्य’ र ‘असामान्य’ को जुन कृत्रिम विभाजन रेखा खिचेको छ, त्यसैले नै अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूलाई उनीहरूको नैसर्गिक बाल्यावस्थाबाट वञ्चित गराएको छ। हामी उनीहरूको शारीरिक वा बौद्धिक भिन्नतालाई नै उनीहरूको सम्पूर्ण पहिचान मानिदिने गम्भीर भुल गरिरहेका छौँ, र यही भुलका कारण उनीहरूको बालापनको अधिकार, उनीहरूको खुसी र उनीहरूको बाल्यकालीन उन्मुक्तता दैनिक रूपमा कुण्ठित भइरहेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र मानव अधिकारका विश्वव्यापी दस्तावेजहरूलाई पल्टाएर हेर्ने हो भने अपाङ्गता भएका बालबालिकाको अधिकार र उनीहरूको बालापनको संरक्षणका लागि स्पष्ट र कठोर व्यवस्थाहरू गरिएका छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बाल अधिकार महासन्धि (UNCRC) १९८९ को धारा २ ले धर्म, वर्ण, लिङ्ग र अपाङ्गताका आधारमा बालबालिकामाथि गरिने जुनसुकै प्रकारको विभेदलाई पूर्ण रूपमा प्रतिबन्धित गरेको छ। सोही महासन्धिको धारा २३ ले विशेष रूपमा अपाङ्गता भएका बालबालिकाको अधिकारलाई स्वीकार गर्दै उनीहरूले पूर्ण, सम्मानित र सक्रिय जीवन जिउन पाउने, तथा उनीहरूको सामाजिक समावेशीकरण र व्यक्तिगत विकासलाई सुनिश्चित गराइनुपर्ने स्पष्ट कानुनी बाध्यता सिर्जना गरेको छ।

त्यति मात्र होइन, महासन्धिको धारा ३१ ले हरेक बालबालिकाको विश्राम, फुर्सद, खेलकुद र सांस्कृतिक जीवनमा सहभागी हुन पाउने अधिकारलाई मौलिक अधिकारका रूपमा स्थापित गरेको छ। तर के हामीले कहिल्यै सोच्यौँ, हाम्रा पार्कहरू, हाम्रा खेलमैदानहरू, हाम्रा विद्यालयका आँगनहरू र हाम्रा सामुदायिक स्थलहरू अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि खेलकुद र मनोरञ्जनका निम्ति पहुँचयोग्य छन्?

जब एउटा बालबालिका भौतिक संरचनाको पहुँचहीनताका कारण अरू साथीहरू खेलिरहेको ठाउँसम्म पुग्न सक्दैन, तब UNCRC को धारा ३१ को धज्जी उडिरहेको हुन्छ र उसको बालापनको एउटा सुन्दर पाटो कानुनी पानाहरूमै सीमित भएर मर्न पुग्छ। यसैगरी, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासन्धि (UNCRPD) २००६ को धारा ७ ले विशेष रूपमा अपाङ्गता भएका बालबालिका हरूका बारेमा उल्लेख गर्दै उनीहरूले अन्य बालबालिका सरह नै सबै मानव अधिकार र मौलिक स्वतन्त्रताहरूको पूर्ण उपभोग गर्न पाउने व्यवस्था गरेको छ।

यस धाराले बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई प्राथमिकता दिँदै उनीहरूको उमेर र अपाङ्गताको प्रकृति अनुसार उनीहरूलाई आफ्ना विचारहरू व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता र ती विचारहरूलाई उचित वजन दिइनुपर्ने अधिकारको ग्यारेन्टी गरेको छ। अमरत्य सेन र मार्था नुसबमको क्षमता अभिवृद्धि दृष्टिकोण (Capabilities Approach) ले पनि मानव जीवनको गुणस्तरलाई केवल आर्थिक वा भौतिक वस्तुको उपलब्धतामा होइन, बल्कि व्यक्तिले के गर्न सक्छ र के बन्न सक्छ भन्ने कुराको स्वतन्त्रतामा मापन गर्छ।

अपाङ्गता भएको बालबालिकालाई उसकै क्षमता र भिन्नता अनुसार फुल्न र फस्टाउन दिनु नै उसको बालापनको वास्तविक संरक्षण हो। तर हाम्रा कानुनी दस्तावेजहरू जतिसुकै समृद्ध र प्रगतिशील भए तापनि व्यवहारको कसीमा भने अपाङ्गता भएका बालबालिकाको बालापन अझै पनि गम्भीर सङ्कटमा छ। उनीहरूलाई दयाको पात्र बनाइन्छ, उनीहरूको असक्षमतालाई उनीहरूको भाग्यको दोस जोडाइन्छ र उनीहरूलाई समाजको मुख्यधारबाट अलग राखेर कुनै अलग्गै, एकान्त र निरस संसारमा जिउन बाध्य पारिन्छ।

हाम्रो देश नेपालको संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थालाई विश्लेषण गर्ने हो भने पनि नेपालको संविधानको धारा ३९ ले बालबालिकाको हकलाई मौलिक हकको रूपमा प्रत्याभूत गरेको छ। धारा ३९ को उपधारा (२) ले प्रत्येक बालबालिकालाई परिवार तथा राज्यबाट शिक्षा, स्वास्थ्य, पालनपोषण, उचित स्याहार, खेलकुद, मनोरञ्जन तथा सर्वाङ्गीण व्यक्तित्व विकासको हक हुनेछ भनी स्पष्ट उद्घोष गरेको छ। त्यस्तै, धारा ३९ को उपधारा (९) ले असाहाय, अनाथ, अपाङ्गता भएका, द्वन्द्वपीडित, विस्थापित तथा जोखिममा रहेका बालबालिकालाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सुविधा पाउने हक हुनेछ भनी संवैधानिक ग्यारेन्टी गरेको छ।

यसै गरी धारा १८ को समानताको हक अन्तर्गत कुनै पनि नागरिकलाई अपाङ्गताका आधारमा विभेद गर्न नपाइने र राज्यले सकारात्मक विभेदको सिद्धान्तका आधारमा अपाङ्गता भएका व्यक्ति र बालबालिकाका लागि विशेष कानुनी व्यवस्था गर्न सक्ने प्रावधान राखेको छ। बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ र अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐन, २०७४ ले पनि अपाङ्गता भएका बालबालिकाको पहिचान, शिक्षा, स्वास्थ्य, पुनर्वास र पहुँचयुक्तताको अधिकारलाई कानुनी रूपमा सुनिश्चित गरेका छन्।

तर कानुनी धाराहरू र व्यावहारिक धरातलबीचको दूरी यति ठूलो र भयावह छ कि त्यसले हरेक संवेदनशील मनलाई उद्वेलित र स्तब्ध बनाउँछ। कानुनले ‘विशेष संरक्षण’ को कुरा गरिरहँदा व्यवहारमा त्यो संरक्षण प्रायः नियन्त्रण र अलगीकरण (Segregation) मा परिणत हुन पुग्छ। बालबालिका सम्बन्धी ऐन २०७५ ले बालबालिकाको खेलकुद, मनोरञ्जन र सामाजिकीकरणको अधिकारको कुरा त गर्छ, तर हाम्रा पाठ्यपुस्तकहरू, हाम्रा शिक्षण विधिहरू, हाम्रा यातायातका साधनहरू र हाम्रा सार्वजनिक स्थलहरू अझै पनि अपाङ्गता मैत्री बन्न सकेका छैनन्।

एउटा बौद्धिक अपाङ्गता भएको बच्चा वा अटिजम भएको बालबालिका जब समाजको असंवेदनशील वातावरणमा आउँछ, तब उसलाई ‘असामान्य’ वा ‘समस्याग्रस्त’ को ठप्पा लगाएर मूलधारको शिक्षा र बाल्यकालीन क्रियाकलापबाट विस्थापित गरिन्छ। के अटिजम भएको बच्चाको भावना हुँदैन? के उसलाई आफ्नै तरिकाले सञ्चार गर्ने, आफ्नै तरिकाले संसारलाई बुझ्ने र आफ्नै गतिमा मुस्कुराउने अधिकार छैन? उसको त्यो भिन्न सञ्चार शैली र भिन्न संवेदनशीलतालाई बुझ्न नसक्नु समाजको बौद्धिक र भावनात्मक दरिद्रता हो, त्यो बच्चाको कमजोरी होइन।

साहित्यिक र दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा बालापन भनेको जीवनको त्यो पवित्र भूमि हो जहाँ कुनै जात, धर्म, लिङ्ग वा शारीरिक क्षमताको भेद हुँदैन। साहित्यकारहरूले बालापनलाई ईश्वरको नजिकको रूप मानिसकेका छन्। महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले आफ्ना कविताहरूमा बालबालिकाको निर्दोषता र प्राकृतिक सुन्दरताको जुन मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरेका छन्, त्यो निर्दोषता अपाङ्गता भएका बालबालिकामा अझ बढी सघन र विशुद्ध रूपमा झल्किन्छ। तर आधुनिक समाजको उपभोक्तावादी दृष्टिकोण र प्रतिस्पर्धात्मक मानसिकताले बालबालिकालाई केवल भविष्यका ‘उत्पादनशील औजार’ का रूपमा मात्र हेर्न थालेको छ।

जो बालक शारीरिक वा मानसिक रूपमा स्थापित मापदण्ड अनुसार ‘उत्पादनशील’ देखिँदैन, समाजले उसलाई आफ्नो प्राथमिकताबाट बाहिर धकेल्छ। ६२ औँ बाल दिवस २०८३ को सन्दर्भमा हामीले नाराको सतही प्रयोगभन्दा माथि उठेर यस गम्भीर सामाजिक र दार्शनिक विचलनमाथि गहिरो आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। बाल दिवसको नाराले ‘सबै बालबालिकाको अधिकार’ वा ‘संरक्षण’ को कुरा गरिरहँदा, के त्यो ‘सबै’ भित्र ती बालबालिकाहरू पनि पर्छन् जो जन्मजात वा दुर्घटनाका कारण अपाङ्गता भोग्न बाध्य छन् ? वा ती बालबालिकाहरू केवल तथ्याङ्कका अङ्क र वार्षिक प्रतिवेदनका औपचारिक पानाहरूमा मात्र सीमित छन् ?

हामीले सोच्नुपर्छ कि अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई दया होइन, अधिकार चाहिन्छ, उनीहरूलाई सहानुभूति होइन, समान अवसर र पहुँच चाहिन्छ; र उनीहरूलाई कुनै बन्द कोठाको सुरक्षा होइन, यो विशाल संसारमा आफ्ना पखेटाहरू फिजाउने खुला आकाश चाहिन्छ। उनीहरूको बालापनको संरक्षण गर्नु भनेको उनीहरूलाई केवल खाना, लत्ताकपडा र औषधोपचार उपलब्ध गराउनु मात्र होइन।

संरक्षणको वास्तविक र गहिरो अर्थ हो- उनीहरूको आत्मसम्मानको रक्षा गर्नु, उनीहरूको भिन्नता (Diversity) लाई मानव अस्तित्वको प्राकृतिक समृद्धिका रूपमा स्वीकार गर्नु, र उनीहरूलाई यो अनुभूति दिलाउनु कि उनीहरू यो समाजका पूर्ण र अमूल्य सदस्य हुन्। जबसम्म एउटा दृष्टिविहीन बालकले आफ्नै हातले ब्रेल लिपिमा कथाका पानाहरू पढेर कल्पनाको नयाँ संसार सिर्जना गर्न पाउँदैन, जबसम्म एउटा सुस्तश्रवण बालकले सङ्केत भाषा (Sign Language) को माध्यमबाट आफ्ना गहिरा भावनाहरू समाजसामु निर्भिकताका साथ राख्न पाउँदैन, जबसम्म एउटा शारीरिक अपाङ्गता भएको बालक ह्विलचेयरमा गुडेर आफ्ना साथीहरूसँगै विद्यालयको कक्षाकोठामा बिनाकुनै बाधा छिर्न सक्दैन, र जबसम्म एउटा बौद्धिक अपाङ्गता भएको बालकलाई समाजले प्रेम र धैर्यका साथ अङ्गाल्दैन, तबसम्म बालबालिका सम्बन्धी बनेका अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिहरू, संवैधानिक मौलिक हकहरू र बाल दिवसका सुन्दर नाराहरू केवल शब्दहरूको निष्प्राण थुप्रो मात्र भइरहनेछन्।

आउनुहोस्, ६२ औँ बाल दिवस २०८३ को यो ऐतिहासिक मोडमा उभिएर हामी आफ्ना पूर्वाग्रहहरूलाई पगालौँ, हाम्रा दृष्टिकोणका आँखिझ्याल हरूलाई फराकिलो बनाऔँ र अपाङ्गता भएका बालबालिकाको बालापनलाई उनीहरूको आफ्नै मौलिकतामा फस्टाउन दिने प्रतिबद्धता जनाऔँ। उनीहरूको बालापन पनि उत्तिकै सुन्दर, उत्तिकै चम्किलो र उत्तिकै अर्थपूर्ण छ जति अन्य कुनै पनि बालकको हुन्छ। उनीहरूको त्यो निश्छल मुस्कानमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको सौन्दर्य लुकेको छ, उनीहरूको त्यो अस्पष्ट वा भिन्न बोलीमा सत्यको सबैभन्दा गहिरो गुञ्जन छ, र उनीहरूको त्यो निष्कलङ्क आँखामा भविष्यको एउटा समावेशी, न्यायपूर्ण र करुणाले भरिएको संसारका सपनाहरूलाई मर्न नदिनु, त्यो बालापनलाई हराउन नदिनु र उनीहरूको नैसर्गिक अधिकारको पूर्ण सुरक्षा गर्नु नै आजको मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा र परम कर्तव्य हो।

• घिमिरे दृष्टिबिहिन अपांगता भएकी बालिका हुन