• गोरख बहादुर थापा / जुम्ला 

जुम्ला जिल्लाको चन्दननाथ नगरपालिकामा फोहोर व्यवस्थापनको समस्या दिनानुदिन जटिल बन्दै गएको छ। यो समस्या कुनै एक कारणले मात्र उत्पन्न भएको होइन, बरु समग्र व्यवस्थापन प्रणालीको कमजोरीको परिणाम हो। सतहमा हेर्दा डम्पिङ साइट प्रयोगमा नआउनु प्रमुख समस्या जस्तो देखिए पनि यसको जरा गहिरो र बहुआयामिक छ।

सबैभन्दा पहिले, नेतृत्वको उदासिनता र कमजोर कार्यान्वयनले समस्या बढाएको देखिन्छ। नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिहरूबाट अपेक्षित सक्रियता, दूरदृष्टि र जवाफदेहिता प्रष्ट रूपमा देखिन सकेको छैन। नीति तथा योजना निर्माण भए पनि ती कागजमै सीमित हुँदा कार्यान्वयन पक्ष कमजोर बनेको छ। प्राथमिकता निर्धारणमा स्पष्टता नहुँदा फोहोर व्यवस्थापन जस्तो संवेदनशील विषय ओझेलमा परेको अनुभूति हुन्छ।

यससँगै दीर्घकालीन सोचको अभाव पनि अर्को गम्भीर समस्या हो। केवल डम्पिङ साइट निर्माण गर्नु समाधान होइन, यसको दीगो सञ्चालन, व्यवस्थापन, मर्मत र सुधारका लागि स्पष्ट र व्यवहारिक कार्ययोजना आवश्यक हुन्छ। तर यस्तो योजना नहुँदा बनाइएका संरचनाहरू समेत उपयोगविहीन बन्न पुगेका छन्।

अर्कोतर्फ, स्थानीय समुदायसँगको समन्वयको कमीले समस्या थप जटिल बनाएको छ। कुनै पनि विकास योजना सफल बनाउन स्थानीयको सहभागिता अपरिहार्य हुन्छ। तर समयमै संवाद, विश्वास निर्माण र सहकार्य नगर्दा स्थानीयस्तरमा अवरोध सिर्जना भएको देखिन्छ। सहकार्यको अभावले टकराव निम्त्याएको छ, जसले व्यवस्थापन प्रक्रियालाई नै अवरुद्ध बनाएको छ।

प्राविधिक तथा व्यवस्थापकीय कमजोरी पनि उत्तिकै जिम्मेवार पक्ष हो। आधुनिक फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली वैज्ञानिक आधारमा सञ्चालन गरिनुपर्छ, जसमा संकलन, वर्गीकरण (segregation) र प्रशोधनका विधिहरू समावेश हुन्छन्। तर यस्ता प्रणालीहरूको अभाव वा कमजोर प्रयोगका कारण फोहोर व्यवस्थापन प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।

त्यसैगरी, बजेट खर्चमा पारदर्शिताको प्रश्न पनि उठेको छ। लाखौं रुपैयाँ खर्च गरिए पनि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नदेखिनु चिन्ताजनक विषय हो। यसले खर्चको प्रभावकारिता, जवाफदेहिता र पारदर्शितामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ।

समग्रमा हेर्दा, चन्दननाथ नगरपालिकामा फोहोर व्यवस्थापन असफल हुनुको मूल कारण प्रविधिको अभाव मात्र नभई नेतृत्वको उदासिनता, दीर्घकालीन योजना अभाव र स्थानीयसँगको असमझदारी हो। डम्पिङ साइट सञ्चालनमा नआउनु यी सबै समस्याको प्रत्यक्ष उदाहरण हो।

अब समाधानतर्फ ध्यान दिनु अपरिहार्य छ। स्पष्ट नीति तथा योजना निर्माण गरी कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। जनप्रतिनिधिहरूको जवाफदेहिता सुनिश्चित गरिनु आवश्यक छ। स्थानीय बासिन्दासँग निरन्तर संवाद र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। साथै, फोहोर वर्गीकरण र व्यवस्थापनमा वैज्ञानिक प्रणाली लागू गर्दै आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढाउनुपर्छ। बजेट खर्चमा पारदर्शिता कायम गर्दै परिणाममुखी दृष्टिकोण अपनाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

अन्ततः, फोहोर व्यवस्थापन केवल सरसफाइको विषय मात्र होइन, यो सुशासन, जनविश्वास र जिम्मेवार नेतृत्वको परीक्षण हो। जबसम्म यी पक्षहरू सुदृढ हुँदैनन्, समस्या समाधानको अपेक्षा गर्नु व्यर्थ हुनेछ।

( जुम्लाका गोरख बहादुर थापा पत्रकारिता र संचारसंग सम्बन्धित बिभिन्न संघ संस्थामा संलग्न छन )